مداس

تعيين واحد دامي، يكي از ملزومات اساسي به منظور محاسبه ظرفيت چرا و به تبع آن، امكان سنجي براي بكارگيري نرم افزار مديريت دام است. براي انجام پژوهش حاضر، ۲۴ نژاد گوسفند كه غالبيت و پراكنش قابل توجهي در مناطق مختلف آب و هوايي داشتند، مشخص و از ميان گله هاي موجود در مناطق زيست هر نژاد، دو گله انتخاب و در هر گله، ۳۰ راس دام در رده هاي مختلف سني و جنسي، به صورت تصادفي انتخاب و در فصول مختلف، وزن كشي شد.

با استفاده از تجزيه و تحليل خوشه اي، دسته بندي نژادها در طبقات وزني انجام و بر اساس متوسط وزن بالغ نژادها، اندازه واحد دامي تعيين گرديد. از نسبت وزن متابوليكي نژادهاي گوسفندي به وزن متابوليكي واحد دامي، ضريب تبديل (معادل واحد دامي) هر نژاد محاسبه شد. نژادهاي گوسفندي بر مبناي وزن بلوغ، در سه گروه وزني مجزا (سبك، متوسط و سنگين جثه) قرار گرفتند كه متوسط وزن نژادها، ۵۰ كيلوگرم به دست آمد.

بر اين اساس، اندازه واحد دامي براي دامهاي كوچك چراكننده در مرتع، يك رأس گوسفند بالغ غير آبستن و خشك به وزن ۵۰ كيلوگرم، گزارش مي شود كه ضريب تبديل هر يك از طبقات سبك، متوسط و سنگين جثه نسبت به واحد دامي، به ترتيب ۰/۷، ۱ و۱/۳ مي باشد.

نياز روزانه واحد دامي بر حسب انرژي متابوليسمي در حالت نگهداري و در شرايط چرا در مرتع، با استفاده از معادله پيشنهادي MAFF (۱۹۸۴)، ۶/۸۰ مگاژول برآورد شد كه بر اساس ضريب تبديل پيشنهادي، نياز روزانه هر نژاد در حالت نگهداري، قابل محاسبه است. به اين مقدار، بايد با در نظر گرفتن خصوصيات توپوگرافي، فاصله از منابع آب و رفت و آمد دام به محل استراحت كه به مصرف انرژي نياز دارد، در مناطق مختلف آب و هوايي ۳۰ تا ۸۰ درصد اضافه گردد.

مقدمه

واحد دامي، معياري است براي تبديل انواع دامها و معمولا بصورت وزن زنده يك دام بالغ يا معادل آن بر مبناي متوسط مصرف علوفه خشك در روز، تعريف مي شود. در هر منطقه، با توجه به دام غالب موجود، اقدام به تعيين اندازه واحد دامي مي گردد.

در بيشتر منابع و گزارشات، دام سنگين (گاو)، بدون در نظر گرفتن هر نوع محدوديت هاي بين گونه اي، مبناي تعيين اندازه واحد دامي قرار گرفته و نيازمنديهاي غذايي انواع ديگر دام، شامل دام هاي اهلي سبك و بعضا ماكيان و حيات وحش سنگين جثه، نسبت به آن سنجيده ميشود.

از ديدگاه تغذيه دام، ايراداتي بر اين موضوع مطرح است، چرا كه اندازه جثه و مقدار مصرف دام هاي بزرگ جثه، متفاوت از دامهاي كوچك مي باشد. از طرف ديگر، ميزان متابوليسم آنها (حرارت توليدشده در واحد زمان)، با توجه به سطح بدني متفاوت شان، يكسان نمي باشد. چرا كه بدن هايي با ابعاد مشابه، سطح بدني متناسب با توان دوم اندازه ابعاد خطي شان و به توان۰/۷۵ حجم بدنشان دارند.

از اينرو، وزن متابوليكي (EBW975) كه اغلب به عنوان مرجع مناسب در اندازه گيري توليد حرارت در گونه هاي مختلف به كار مي رود، به طور قابل ملاحظه اي در دام هاي سنگين با دام سبك، فرق مي كند.

به همين منوال، انرژي خالص مورد نياز براي نگهداري كه با وزن متابوليكي بدن رابطه دارد، نيز به مقدار قابل ملاحظه اي، متفاوت خواهد بود. بنابراين، ضرورت دارد كه اندازه واحد دامي براي دام هاي سنگين و سبك چرا كننده در مرتع، بطور مجزا تعريف شود.

صرف نظر از موارد مطرح در فوق؛ آمار پراكنش دامهاي كوچك در مقياس جهاني، نشان ميدهد كه بيش از يك بيليون راس گوسفند در دنيا وجود دارد كه بيش از يك سوم آن در چين، استراليا، نيوزلند و انگلستان پراكنش دارند كه توليد عمده جهاني پشم و گوشت گوسفند در اين كشورها متمركز است.

همچنين كشورهاي در حال توسعه نيز بخش عمده اي از گوسفندان جهان را در بر گرفته و در اين كشورها، حجم عمده اي از شير توليدي جهان توليد ميشود. ضمن اينكه در بخش وسيعي از غرب ايالات متحده آمريكا، عليرغم اينكه دام غالب چرا كننده در مرتع، گوسفند مي باشد و براي پرورش گوسفند مناسب تر است تا پرورش گاو، گاو به عنوان مبناي اندازه واحد دامي قرار مي گيرد.

آمار مرتبط با پراكنش دامهاي چرا كننده در آسياي غربي، نيز نشان ميدهد كه تركيب گله هاي دام چرا كننده در مرتع، عمدتا متشكل از دام هاي سبك بويژه گوسفند مي باشد. در اين منطقه، به دلايل اقليمي، اقتصادي و اجتماعي، نگهداري گوسفند در مراتع، بيشتر رايج مي باشد.

بنابراين، ضرورت دارد براي نواحي ذكر شده در فوق كه دام غالب چراكننده، بيشتر دام هاي سبك مي باشند؛ اندازه واحد دامي جداگانه اي تعريف گردد. اين موضوع، زماني بيشتر اهميت پيدا خواهد كرد كه در هر يك از نواحي ذكر شده، بيش از چندين نژاد گوسفندي با جثه هاي متفاوت پراكنش دارد.

براي مثال، بيش از ۲۰ نژاد يا توده گوسفندي از مراتع ايران استفاده مي كنند كه ضرورت دارد با تلفيق اطلاعات مشخصات و شرايط نگهداري همه نژادهاي گوسفندي، ضريب تبديل هر نژاد به واحد دامي را محاسبه كرد.

بر همين اساس پژوهش حاضر، به منظور تعيين اندازه واحد دامي دامهاي سبك چرا كننده در مرتع انجام شد كه نتايج حاصل از آن مي تواند قابل تعميم به نواحي پراكنش دام سبك، در مقياس جهاني باشد.

ضمن اينكه درنظر گرفتن توام اندازه واحد دامي مرتبط با دام هاي سنگين كه فعلا در بسياري از كشورها مورد استناد مي باشد و دام هاي كوچك كه در اين پژوهش، معرفي گرديد، مي تواند مديريت مرتع را در تصميم گيري صحيح ميزان دامگذاري در مراتع و زيستگاه هاي حيات وحش كمك نمايد.

مواد و روشها

جهت تعيين واحد دامي براي دام هاي سبك چرا كننده در مرتع، ۲۴ نژاد يا توده گوسفند در مناطق مختلف آب و هوايي ايران، به عنوان منطقه معرف پراكنش گوسفند با بيشترين تنوع نژادي در بين محل هاي پراكنش دامهاي سبك چرا كننده در مراتع در مقياس جهاني، مورد بررسي قرار گرفت.

از ميان گله هاي موجود در مناطق زيست هر نژاد، بر اساس طرح آشيانه اي، دو گله كه داراي دام غالب از نژاد مورد نظر بود، انتخاب شد. در هر گله از ۳۰ راس ميش سه و چهار ساله، بصورت تصادفي در فصول مختلف چراء وزن كشي به عمل آمد.

نظر به اينكه تعداد قوچ در هر گله محدود بود، تعداد ۱۰ راس براي توزين انتخاب شد. در اين ارتباط، ميانگين وزن ميشهاي سه و چهار ساله، به عنوان وزن بالغ هر نژاد در نظر گرفته شد.

به منظور مطالعه تشابه موجود بين نژادهاي گوسفند و طبقه بندي آنها، تجزيه و تحليل خوشه اي به كار برده شد.

براي تعيين نقش وزن بالغ نژادها، در ساخت گروههاي دندروگرام و اطمينان از صحت گروه بندي، تجزيه واريانس يكطرفه با مقايسه ميانگين دانكن، بر مبناي طرح كاملا تصادفي نامتعادل انجام شد. گروهها يا طبقات نژادي (سبك وزن، متوسط وزن و سنگين وزن) به عنوان تيمار و وزن بالغ نژادها در داخل هر يك از گروهها، به عنوان تكرار در نظر گرفته شدند.

پس از دسته بندي نژادها در طبقات مشخص، بر اساس متوسط وزن بالغ نژادها در داخل هر يك از طبقات، وزن واحد دامي مشخص گرديد. از نسبت وزن متابوليكي نژاد گوسفندي، به وزن متابوليكي واحد دامي؛ ضريب تبديل هر نژاد به واحد دامي (معادل واحد دامي) محاسبه شد.

نرم افزار مديريت دام، نرم افزار پرورش گوسفند، مديريت دام سبك، پرورش صنعتي گوسفند، مداس